Euophrys dhaulagirica to gatunek skakuna, czyli pająka z rodziny Salticidae, opisanego z wysokogórskich obszarów Nepalu. Nie jest to ptasznik, pogońcowaty „biegacz”, kosarz ani owad, lecz niewielki przedstawiciel jednej z najbardziej zróżnicowanych rodzin pająków na świecie. Dostępne dane wskazują, że mamy do czynienia z małym, dziennym łowcą związanym z chłodnym, górskim środowiskiem, w którym wzrok, ostrożne skradanie i precyzyjne skoki mają kluczowe znaczenie. To takson słabo poznany biologicznie, dlatego część informacji o ekologii i hodowli trzeba opierać na opisie taksonomicznym, miejscu znalezienia oraz porównaniach z blisko spokrewnionymi skakunami z rodzaju Euophrys.

Euophrys dhaulagirica – czym jest ten skakun i co o nim dziś wiadomo?

Euophrys dhaulagirica jest gatunkiem skakuna należącym do rodziny Salticidae. Salticidae to rodzina pająków o charakterystycznym układzie oczu i bardzo dobrej orientacji wzrokowej, obejmująca tysiące gatunków zróżnicowanych pod względem wielkości, sylwetki, siedliska i zachowania. W obrębie tej rodziny Euophrys jest rodzajem skupiającym drobne skakuny, zwykle trudne do oznaczenia bez analizy szczegółów budowy narządów rozrodczych.

Nazwa gatunkowa dhaulagirica najpewniej nawiązuje do masywu Dhaulagiri w Nepalu, skąd gatunek został opisany. To ważna wskazówka ekologiczna: wszystko sugeruje związek z terenem górskim lub subalpejskim. Nie ma utrwalonej polskiej nazwy zwyczajowej tego taksonu, dlatego w praktyce używa się nazwy naukowej Euophrys dhaulagirica.

Klasyfikacja rodzaju Euophrys i gatunków pokrewnych była wielokrotnie korygowana w ramach rewizji taksonomicznych, czyli przeglądów klasyfikacji opartych na nowych danych morfologicznych i molekularnych. W przypadku Euophrys dhaulagirica nie jest to jednak gatunek szeroko obecny w handlu, więc nie funkcjonuje wokół niego rozbudowane, mylące nazewnictwo handlowe. Nie jest też znany z Polski i nie należy go łączyć z europejskimi, lepiej rozpoznanymi skakunami terenów nizinnych.

Dostępne informacje o rozmieszczeniu są ograniczone. Gatunek jest wiarygodnie wiązany z Nepalem, prawdopodobnie z rejonami górskimi Himalajów. Dokładny zasięg, zakres wysokości nad poziomem morza i pełna zmienność populacyjna wymagają dalszych badań terenowych. W przypadku tak małych skakunów brak licznych publikacji nie jest niczym niezwykłym: wiele gatunków opisano z niewielkiej liczby okazów, a ich rzeczywista biologia pozostaje tylko częściowo poznana.

Jak rozpoznać Euophrys dhaulagirica i od czego zależą różnice między osobnikami?

Rozpoznanie Euophrys dhaulagirica na podstawie samego zdjęcia jest trudne. Dotyczy to zwłaszcza młodych osobników i samic, bo małe gatunki rodzaju Euophrys często są do siebie zewnętrznie podobne. Taksonomicznie kluczowe bywają szczegóły budowy epigyne u samicy, czyli zewnętrznej części narządów rozrodczych, oraz bulbusów u dojrzałego samca, czyli końcowych struktur na nogogłaszczkach przenoszących nasienie.

Jak każdy skakun, Euophrys dhaulagirica ma osiem odnóży krocznych, zwartą prosomę – czyli przednią część ciała obejmującą głowotułów, oczy, aparat gębowy i odnóża – oraz opistosomę, czyli odwłok. Z przodu widoczne są duże oczy przednio-środkowe, typowe dla Salticidae. Pozostałe trzy pary oczu poszerzają pole widzenia i pomagają w wykrywaniu ruchu wokół ciała.

Różnice między osobnikami mogą wynikać z kilku przyczyn:

• płci – dorosłe samce i samice mogą różnić się proporcjami ciała, kontrastem wzorów i budową nogogłaszczków,
• wieku – osobniki juwenilne, czyli niedojrzałe, często mają słabiej zaznaczone cechy płciowe i mniej kontrastowe ubarwienie,
• świeżości po linieniu – po wylince oskórek bywa jaśniejszy, a wzory mniej wyraźne,
• oświetlenia i kąta obserwacji – drobne łuski i włoski mogą zmieniać odbiór koloru, zwłaszcza przy bocznym świetle,
• zmienności populacyjnej – u gatunków górskich lokalne populacje mogą nieznacznie różnić się tonacją i wzorem.

Nie każdy mały pająk z dużymi oczami to skakun i nie każdy skakun da się prawidłowo oznaczyć „po kolorze”. W praktyce profesjonalna identyfikacja Euophrys dhaulagirica wymaga pochodzenia lokalizacyjnego oraz oględzin pod powiększeniem.

Wygląd, budowa ciała i znaczenie cech anatomicznych

Euophrys dhaulagirica należy do drobnych skakunów. Dostępne dane wskazują na niewielką długość ciała, prawdopodobnie w zakresie około 3–5 mm, choć dokładne wartości zależą od płci i liczby zmierzonych okazów. Przy tak małych pająkach rozpiętość odnóży jest parametrem mniej precyzyjnym niż długość ciała, dlatego w pracy arachnologicznej zwykle podaje się długość prosomy i całkowitą długość ciała.

Prosoma jest zwykle stosunkowo wysoka i krótka, co pomaga pomieścić rozbudowany aparat wzrokowy. Z przodu znajdują się szczękoczułki z pazurami jadowymi służącymi do chwytania i obezwładniania ofiary. Obok nich leżą nogogłaszczki – krótkie przydatki pełniące funkcję czuciową i manipulacyjną, a u dojrzałego samca również rozrodczą. Z tyłu odwłoka mieszczą się kądziołki przędne, przez które pająk wytwarza jedwab.

Skakuny nie budują klasycznej sieci łownej do chwytania ofiar, ale jedwab jest dla nich bardzo ważny. Służy do tworzenia schronień, oprzędu do linienia, osłony jaj oraz tak zwanej nici asekuracyjnej, która może zabezpieczać pająka podczas skoku. U małych gatunków górskich to szczególnie użyteczne na nierównym podłożu, skałach, mchu i niskiej roślinności.

Ubarwienie Euophrys dhaulagirica nie należy do najlepiej opisanych w literaturze popularnej, ale zgodnie z charakterem rodzaju można spodziewać się stonowanych brązów, szarości, czerni i jaśniejszych łusek lub włosków tworzących drobny rysunek. Takie barwy mają znaczenie kamuflażowe: na tle skał, gleby, porostów i suchej roślinności pająk staje się trudniejszy do zauważenia przez drapieżniki i ofiary.

Naturalne środowisko, rozmieszczenie i tryb życia

Naturalny zasięg Euophrys dhaulagirica obejmuje Nepal, najpewniej obszary związane z Himalajami. Nie ma wiarygodnych danych o introdukcjach ani o występowaniu synantropijnym, czyli związanym z budynkami i otoczeniem człowieka. To ważne, bo niektóre popularne skakuny dobrze radzą sobie na ścianach domów, ale gatunki wysokogórskie nie muszą wykazywać takich samych preferencji.

Obserwacje terenowe skakunów z tego rodzaju wskazują, że wiele z nich żyje na niskiej roślinności, w ściółce, na kamieniach lub wśród mchów. W przypadku Euophrys dhaulagirica najbardziej prawdopodobne jest środowisko chłodne, dobrze nasłonecznione, ale sezonowe: z wyraźnymi wahaniami temperatur, silnym promieniowaniem UV na dużej wysokości i okresowym wzrostem wilgotności po opadach lub topnieniu śniegu.

Większość dobrze poznanych skakunów jest aktywna głównie w dzień i wszystko wskazuje, że ten gatunek nie jest wyjątkiem. Duże oczy przednio-środkowe najlepiej sprawdzają się przy dobrym oświetleniu. „Doskonały wzrok” skakunów nie oznacza jednak widzenia identycznego jak u człowieka. Pająki te rozpoznają kształty, kontrasty i ruch, a u części grup także pewne zakresy barw, lecz w słabym świetle ich sprawność łowiecka zwykle spada.

Poza wzrokiem ważną rolę odgrywają włoski czuciowe, narządy szczelinowe i inne mechanoreceptory odbierające dotyk, drgania podłoża oraz ruchy powietrza. Dzięki temu skakun nie tylko „widzi”, ale też wyczuwa mikrodrgania powierzchni, po której się porusza.

Poruszanie się, skakanie i polowanie

Euophrys dhaulagirica, podobnie jak inne skakuny, porusza się marszem, krótkimi przebieżkami i skokami. Mechanizm skoku opiera się zarówno na pracy mięśni, jak i na zmianach ciśnienia hemolimfy, czyli płynu krążącego w ciele pająka. To połączenie pozwala na gwałtowne wyprostowanie odnóży i dynamiczne wybicie.

Skok nie jest wykonywany „na ślepo”. Skakun zwykle obserwuje miejsce lądowania, koryguje ustawienie ciała i dopiero potem atakuje lub przemieszcza się. Długość skoku zależy od gatunku, temperatury, podłoża, motywacji i rozmiaru osobnika. Nie ma wiarygodnych danych, by dla Euophrys dhaulagirica podawać konkretny rekord odległości.

Polowanie polega na aktywnym wyszukiwaniu ofiar, a nie na czekaniu w sieci. Pająk powoli podchodzi, zatrzymuje się, ocenia dystans i wykonuje błyskawiczny skok z niewielkiej odległości. Ofiara jest chwytana szczękoczułkami i obezwładniana jadem. Następnie rozpoczyna się trawienie zewnętrzne: enzymy upłynniają tkanki zdobyczy, a pająk pobiera płynną treść pokarmową.

Typowy pokarm to drobne stawonogi odpowiednie do rozmiaru skakuna: małe muchówki, skoczogonki, mszyce, bardzo drobne chrząszcze lub inne pająki. Młode osobniki wybierają mniejszą karmówkę niż dorosłe. Brak apetytu przed linieniem nie musi oznaczać choroby; często jest to element naturalnego cyklu rozwojowego.

Rozwój, linienie, rozmnażanie i długość życia

Jak wszystkie pająki, Euophrys dhaulagirica rośnie przez linienie, czyli zrzucanie starego oskórka. Osobniki juwenilne linieją częściej niż dorosłe. Częstotliwość zależy od temperatury, ilości pokarmu i tempa wzrostu. Zbliżające się linienie zwykle wiąże się z ograniczeniem aktywności, pobytu w jedwabnym schronieniu i odmową jedzenia.

Sam moment linienia jest wrażliwy. Świeżo po wylince nowy oskórek oraz pazury jadowe są miękkie, dlatego nie należy niepokoić pająka ani pozostawiać przy nim aktywnej karmówki. U młodych skakunów możliwa jest częściowa regeneracja utraconej nogi podczas kolejnych wylinek, ale proces ten bywa niepełny i może wymagać więcej niż jednej wylinki.

Dymorfizm płciowy, czyli różnice między samicami a samcami, w rodzaju Euophrys występuje, ale bywa subtelniejszy niż u bardziej efektownych skakunów tropikalnych. Dorosły samiec ma wyraźnie powiększone bulbusy nogogłaszczków, przez co ich końce przypominają małe rękawice bokserskie. Samica ma epigyne, której kształt bywa kluczowy dla oznaczenia gatunku. U bardzo młodych osobników płci zwykle nie da się wiarygodnie określić.

Zachowania godowe u tego konkretnego gatunku nie są dobrze opisane, ale u skakunów zwykle obejmują sygnały wzrokowe, drobne ruchy odnóży, ustawienie ciała oraz wibracje przenoszone przez podłoże. Samica może zaakceptować samca, zignorować go albo zareagować obronnie. Ryzyko kanibalizmu istnieje, ale nie należy zakładać, że samica zawsze atakuje partnera.

Po kopulacji samica składa jaja w jedwabnym oprzędzie. Liczba jaj i czas rozwoju u Euophrys dhaulagirica nie są dobrze udokumentowane. U małych skakunów można spodziewać się raczej niewielkich lub umiarkowanych złożeń niż bardzo licznych kokonów znanych z większych pająków. Długość życia także nie jest pewna; przez analogię do innych małych skakunów rodzaju Euophrys można ostrożnie przyjąć, że całkowity cykl życia zamyka się zwykle w około roku lub nieco dłużej, przy czym samice nierzadko żyją dłużej od samców.

Podstawowe wymagania hodowlane

Euophrys dhaulagirica nie jest standardowym gatunkiem początkującego hobbysty, przede wszystkim z powodu małych rozmiarów, ograniczonej dostępności i skąpych danych biologicznych. Jeśli pojawi się w hodowli, warto traktować go jako gatunek wymagający ostrożności i obserwacji, a nie sztywnego, uniwersalnego schematu.

Dla pojedynczego osobnika odpowiedni będzie niewielki, dobrze wentylowany pojemnik pionowy lub półpionowy, dostosowany do jego stadium. Dla dorosłego można rozważyć zbiornik rzędu około 10 × 10 × 15 cm jako praktyczne minimum użytkowe, ale ważniejsza od samych wymiarów jest powierzchnia do wspinania, dobra wentylacja krzyżowa i możliwość budowania oprzędu w górnej części. Dla młodych osobników zbyt duże terrarium może utrudniać kontrolę stanu i lokalizowanie pokarmu.

Wyposażenie powinno obejmować cienkie gałązki, kawałki kory, suche liście lub elementy z korka. Unika się ostrych dekoracji i szczelin, w których pająk mógłby utknąć. Podłoże może być cienkie i raczej umiarkowanie suche, z możliwością okresowego dostarczenia wilgoci do części zbiornika. Gatunek górski nie powinien być utrzymywany stale w dusznym, mokrym pojemniku.

Najbezpieczniejszy wydaje się zakres temperatur umiarkowanych, na przykład około 18–24°C, z dobrą wymianą powietrza i bez przegrzewania. W małych pojemnikach nawet chwilowe nasłonecznienie może gwałtownie podnieść temperaturę. Nie należy stawiać zbiornika bezpośrednio na macie grzewczej bez kontroli termostatem.

Wodę najlepiej podawać w postaci drobnych kropli na ściance lub dekoracji, tak aby pająk mógł bezpiecznie pić. Nie ma podstaw, by zalecać stałe, obfite zraszanie całego zbiornika. W hodowli sprawdzają się małe, ruchliwe owady karmowe dobrane do wielkości skakuna: wybrane muszki owocowe, drobne muchówki lub mikrokarmówka. Niezjedzony pokarm należy usuwać, zwłaszcza przed linieniem.

Manipulowanie takim skakunem powinno być ograniczone do minimum. Do przenoszenia najlepiej używać pojemnika przechwytującego i miękkiego pędzelka, a pomieszczenie zabezpieczyć przed ucieczką. Niewielki skakun może zniknąć w szczelinie szybciej, niż sugerowałoby jego spokojne zachowanie.

Najważniejsze informacje o Euophrys dhaulagirica

Cecha	Typowa wartość lub opis	Podstawa ustaleń	Ciekawostka
Takson	Gatunek skakuna z rodzaju Euophrys	Opis taksonomiczny	Rodzaj Euophrys obejmuje wiele drobnych i trudnych do oznaczania gatunków.
Rodzina	Salticidae	Klasyfikacja arachnologiczna	Salticidae to jedna z najbardziej zróżnicowanych rodzin pająków.
Pochodzenie	Nepal, prawdopodobnie region Dhaulagiri i okolice	Opis taksonomiczny, dane lokalizacyjne	Nazwa gatunkowa najpewniej odwołuje się do wysokogórskiego masywu.
Środowisko	Chłodne środowiska górskie; skały, roślinność niska, mchy lub ściółka	Obserwacje terenowe, porównanie z blisko spokrewnionymi gatunkami	Małe skakuny górskie często lepiej maskują się niż tropikalne gatunki o jaskrawych barwach.
Typowy rozmiar	Około 3–5 mm długości ciała, orientacyjnie	Opis taksonomiczny, porównanie z rodzajem	Przy tak małych pająkach długość ciała jest znacznie lepszą miarą niż „rozpiętość nóg”.
Tryb życia	Dzienny, aktywnie polujący	Badania behawioralne nad Salticidae, obserwacje terenowe	Skakuny nie łapią ofiar w typową sieć łowną.
Rozpoznawanie płci	Najpewniejsze u dojrzałych osobników na podstawie epigyne i bulbusów	Badania anatomiczne	U młodych osobników oznaczenie płci bywa niepewne.
Hodowla	Umiarkowana temperatura, dobra wentylacja, drobna karmówka, ostrożne nawadnianie	Dane hodowlane, porównanie z ekologią gatunku	Największym wyzwaniem nie musi być „charakter”, lecz mały rozmiar i ryzyko przegrzania.

Młode, podrostki, dorosłe samice i dorosłe samce

Wiarygodne, szczegółowe dane rozwojowe dla Euophrys dhaulagirica są ograniczone, ale na tle rodzaju można wskazać kilka bezpiecznych wniosków. Młode osobniki są zwykle delikatniejsze, mniej kontrastowe i trudniejsze do oznaczenia. Ich odwłok bywa relatywnie większy względem prosomy, a nogogłaszczki nie pokazują jeszcze cech dojrzałości płciowej.

Podrostki stopniowo nabierają wyraźniejszych proporcji i wzorów. U zbliżających się do dojrzałości samców można czasem zauważyć rozwijające się nogogłaszczki, ale pełne potwierdzenie płci następuje dopiero po ostatniej wylince. Dorosłe samice bywają masywniejsze w odwłoku, zwłaszcza przed złożeniem jaj. Dorosłe samce są często nieco smuklejsze i mają wyraźne bulbusy na nogogłaszczkach.

Te różnice mają znaczenie funkcjonalne. Smuklejsza sylwetka samca może sprzyjać aktywnemu poszukiwaniu partnerki, a pełniejszy odwłok samicy wiąże się z produkcją jaj. Z kolei zmienność wzorów i włosków może wpływać na komunikację godową i kamuflaż, choć dla tego gatunku brak szczegółowych badań eksperymentalnych.

Porównanie z podobnymi skakunami

Euophrys dhaulagirica najłatwiej porównywać z innymi drobnymi skakunami starego świata, a nie z dużymi, popularnymi gatunkami terraryjnymi.

• Euophrys frontalis – europejski przedstawiciel tego samego rodzaju. Podobnie mały i trudny do oznaczania bez analizy szczegółów. Różni się rozmieszczeniem geograficznym, zestawem cech genitalnych i zwykle ekologią niższogórską lub nizinną.
• Pseudeuophrys lanigera – także drobny skakun, często spotykany na murach i budynkach. Bywa mylony przez laików z małymi Euophrys, ale należy do innego rodzaju i ma inne preferencje siedliskowe.
• Talavera aequipes – niewielki skakun naziemny lub roślinny, również mało efektowny kolorystycznie. Podobieństwo rozmiaru nie oznacza bliskiego pokrewieństwa na poziomie łatwo widocznym gołym okiem.
• Yllenus spp. – część gatunków z terenów otwartych i suchych ma równie stonowane barwy maskujące, ale zwykle różni się sylwetką, proporcjami prosomy i preferencjami mikrośrodowiskowymi.

Najważniejszy praktyczny wniosek jest prosty: mały, brązowoszary skakun z dużymi oczami nie musi być Euophrys dhaulagirica, nawet jeśli pochodzi z Azji. Oznaczenie wymaga ostrożności.

Mity i nieporozumienia

• Mit 1: każdy mały pająk o dużych oczach to skakun. Fakt: duże oczy są wskazówką, ale identyfikacja wymaga więcej cech.
• Mit 2: wszystkie skakuny są jaskrawo kolorowe. Fakt: wiele, zwłaszcza drobnych gatunków górskich i naziemnych, ma barwy maskujące.
• Mit 3: skakuny nie produkują jedwabiu. Fakt: produkują, ale używają go głównie do schronień, linienia, jaj i asekuracji, nie do typowej sieci łownej.
• Mit 4: każdy skakun nadaje się do częstego brania na ręce. Fakt: małe gatunki łatwo gubią się, stresują i ulegają urazom.
• Mit 5: brak apetytu zawsze oznacza chorobę. Fakt: przed linieniem i po transporcie to zjawisko często naturalne.
• Mit 6: gatunki z gór wymagają stale mokrego podłoża. Fakt: chłód i okresowa wilgoć nie oznaczają dusznego, przelanego pojemnika.

Jak arachnolodzy badają i klasyfikują Euophrys dhaulagirica?

Arachnolodzy opierają się przede wszystkim na morfologii, czyli budowie ciała oglądanej pod mikroskopem. U małych skakunów kluczowe są proporcje prosomy, układ włosków i łusek, wzory na odwłoku, a przede wszystkim szczegóły narządów rozrodczych samca i samicy. To dlatego pojedyncze zdjęcie z telefonu rzadko wystarcza do pewnej identyfikacji.

W nowoczesnej taksonomii coraz większą rolę odgrywają też badania molekularne, czyli porównywanie DNA. Mogą one wykazać, że dwa podobnie wyglądające pająki należą do różnych linii rozwojowych albo przeciwnie – że różnice kolorystyczne nie uzasadniają wydzielania osobnego gatunku.

W przypadku Euophrys dhaulagirica duże znaczenie ma też dane o lokalizacji typowej, czyli miejscu, z którego pochodził materiał wykorzystany przy opisie gatunku. W praktyce terenowej liczy się wysokość nad poziomem morza, typ podłoża, ekspozycja stoku i współwystępowanie podobnych gatunków.

Ciekawostki

• Nazwa dhaulagirica prawdopodobnie odwołuje się do rejonu Dhaulagiri, jednego z najbardziej znanych masywów Himalajów.
• Euophrys dhaulagirica należy do grupy skakunów, które pokazują, że Salticidae to nie tylko duże i barwne gatunki z Internetu.
• U tak małych skakunów nawet drobne włoski i łuski mogą mieć znaczenie diagnostyczne.
• Skakun porusza wewnętrznymi strukturami oka, zamiast obracać gałką oczną jak człowiek.
• Nić asekuracyjna może uratować pająka po nieudanym skoku na gładkiej powierzchni.
• Wysokogórskie siedliska często sprzyjają bardziej stonowanemu ubarwieniu niż wilgotne lasy tropikalne.
• Brak popularności w handlu nie oznacza małego znaczenia naukowego – przeciwnie, takie gatunki bywają bardzo cenne dla badań nad różnorodnością Himalajów.
• W rodzaju Euophrys granice między gatunkami bywają trudne do uchwycenia bez porównań muzealnych i mikroskopowych.

FAQ

Czy Euophrys dhaulagirica występuje w Polsce?

Nie. Dostępne dane wiążą ten gatunek z Nepalem i środowiskami himalajskimi, a nie z fauną Polski.

Czy Euophrys dhaulagirica jest gatunkiem nadrzewnym?

Najprawdopodobniej nie w takim sensie jak wiele dużych skakunów trzymanych w terrariach pionowych. Wszystko wskazuje raczej na związek z niską roślinnością, kamieniami, mchem lub ściółką środowisk górskich.

Jak duży jest Euophrys dhaulagirica?

To mały skakun. Orientacyjnie można mówić o długości ciała około 3–5 mm, ale dokładne wartości zależą od płci i dostępnego materiału porównawczego.

Czy ten skakun buduje sieć łowną?

Nie buduje typowej sieci łownej do chwytania ofiar. Wytwarza jednak jedwabne schronienia, oprzędy do linienia i składania jaj oraz nić asekuracyjną.

Czy Euophrys dhaulagirica nadaje się dla początkujących?

Raczej nie jest to najlepszy wybór na początek. Problemem jest mały rozmiar, ograniczona dostępność, trudność identyfikacji i niewielka liczba szczegółowych danych hodowlanych.

Czy ukąszenie tego skakuna jest groźne dla człowieka?

Znaczenie medyczne ukąszeń większości skakunów jest niewielkie, a jad służy głównie do obezwładniania małych ofiar. Możliwe są miejscowe objawy, takie jak ból, zaczerwienienie lub świąd, ale brak sensownych podstaw, by przedstawiać ten gatunek jako istotne zagrożenie. Nie należy jednak prowokować ukąszenia.

Po czym najpewniej rozpoznać płeć?

U dorosłych samców po powiększonych bulbusach na nogogłaszczkach, a u samic po budowie epigyne. U młodych osobników oznaczenie płci bywa niepewne.

Dlaczego oznaczenie tego gatunku jest tak trudne?

Bo to bardzo mały skakun z rodzaju, w którym wiele gatunków jest do siebie podobnych. Do pewnej identyfikacji zwykle potrzebne są szczegóły budowy pod mikroskopem oraz dane o miejscu pochodzenia.