Ptasznik meksykański czerwono-kolanowy to jedna z najbardziej rozpoznawalnych i cenionych tarantul wśród miłośników pająków. Znany pod łacińską nazwą Brachypelma smithi (z uwagami taksonomicznymi), łączy w sobie efektowny wygląd, łagodny charakter i stosunkowo prostą hodowlę, co uczyniło go ikoną terrarystyki. W poniższym artykule omówię jego zasięg, budowę, sposób życia, wymagania w warunkach domowych, a także ciekawostki i kwestie ochrony gatunku.

Występowanie i zasięg

Ptasznik ten naturalnie występuje w strefie przybrzeżnej północno-zachodniego wybrzeża Meksyku. Jego zasięg obejmuje regiony o klimacie suchym i półsuchym, gdzie panują sezonowe opady i wyraźne pory suche oraz deszczowe. W naturze spotykany jest w różnorodnych biotopach — od suchych zarośli po fragmenty lasów tropikalnych, zwykle w pobliżu schronień skalnych i szczelin, które wykorzystuje jako kryjówki.

Warto podkreślić, że w literaturze i handlu panuje pewne zamieszanie taksonomiczne i geograficzne: wiele osobników sprzedawanych jako Brachypelma smithi to w rzeczywistości blisko spokrewnione gatunki (np. B. hamorii). Dlatego dokładne określenie pochodzenia lokalnych populacji wymaga analizy morfologicznej i danych pochodzenia.

Wygląd, rozmiar i budowa

Ptasznik meksykański czerwono-kolanowy charakteryzuje się masywną, krępą budową typową dla tarantul ziemnych. Dorosłe samice osiągają zwykle rozmiar z rozstawem odnóży (legspan) od około 14 do 18 cm, a długość odwłoka i karapaksu razem to kilka centymetrów. Samce są zwykle smuklejsze i mają nieco dłuższe odnóża, ale mniejszy odwłok; ich życie po osiągnięciu dojrzałości płciowej jest znacznie krótsze.

Umaszczenie jest najbardziej rozpoznawalną cechą — ciemne, niemal czarne ciało z wyraźnie kontrastującymi, pomarańczowo-czerwonymi lub ceglastymi „kolanami” (stąd polska nazwa). Nogogłaszczęki (chelicery) i odnóża pokryte są gęstym owłosieniem, które przy dotyku może być zrzucane jako włoski parzące (urticating hairs), wykorzystywane w obronie. Oczy, typowe dla pająków, są niewielkie i skoncentrowane na przedniej części karapaksu.

Tryb życia i zachowanie

Ptaszniki z rodzaju Brachypelma to przede wszystkim pająki naziemne, prowadzające skryty i osiadły tryb życia. Dzień spędzają ukryte w norach, szczelinach lub pod korzeniami, a aktywność zwiększa się wieczorem i w nocy, kiedy wychodzą na polowanie. Polują zasadniczo z zasiadki — czają się i atakują zdobycz gwałtownym chwytem chelicer. Ich dieta w naturze obejmuje owady, małe stawonogi, a czasami drobne kręgowce.

Mechanizmy obronne obejmują:

• odbijanie się i ucieczkę do kryjówki,
• kopanie i wzmacnianie nory,
• kopulowanie włoskami parzącymi z odwłoka (dla ludzi powodują one podrażnienia skóry i oczu),
• ugryzienie — zastosowane rzadko, z jadem o niskiej toksyczności dla człowieka (przy czym reakcje alergiczne są możliwe).

Hodowla w domu — podstawowe zasady

Dzięki spokojnemu usposobieniu i niewielkim wymaganiom środowiskowym, Brachypelma smithi jest popularnym wyborem dla początkujących hodowców. Poniżej szczegółowe wytyczne dotyczące terrarium, klimatu, podłoża i żywienia.

Terrarium i wyposażenie

• Wielkość: dla pojedynczego dorosłego osobnika wystarcza terrarium o wymiarach około 30–40 cm szerokości i 30 cm głębokości; młode wymagają mniejszych pomieszczeń. Ważne, aby długość/ szerokość było większe niż wysokość — są to pająki naziemne.
• Podłoże (substrat): mieszanka torfu kokosowego (kokopeat), ziemi ogrodowej i piasku. Grubość co najmniej 8–12 cm, jeśli chcemy pozwolić na kopanie. Substrat powinien utrzymywać lekko podwyższoną wilgotność, ale nie być mokry.
• Kryjówka: kawałek korka, półdoniczka, kamień lub specjalna tubka zapewniają bezpieczne schronienie.
• Miseczka z wodą: zawsze świeża, płytka; ważne dla zapobiegania odwodnieniu.
• Ogrzewanie i oświetlenie: zwykle nie jest konieczne dodatkowe oświetlenie; temperatura pokojowa w granicach 22–28°C jest wystarczająca. W chłodniejszych pomieszczeniach można zastosować matę grzewczą umieszczoną częściowo pod terrarium.

Temperatura i wilgotność

Optymalna temperatura to około 24–28°C w ciągu dnia, z nocnym spadkiem do 20–22°C. Wilgotność powinna być umiarkowana — najczęściej 55–70%. W praktyce lepiej utrzymywać lekko suchsze warunki niż zbyt mokre, ponieważ nadmierna wilgotność sprzyja pleśnieniu podłoża i problemom zdrowotnym. Jednocześnie pająk musi mieć dostęp do wilgotnego miejsca, np. poprzez nieco wilgotniejszy kącik terrarium lub regularne zraszanie jednej części podłoża.

Karmienie

• Młode (jednoroczny i młodsze): karmienie co 3–7 dni drobnymi świerszczami, karaczanami, larwami mącznika.
• Dorosłe: co 7–14 dni większymi owadami; częstotliwość zależy od apetytu i stanu fizycznego osobnika.
• Ważne: usuwać niespożytą karmę po 24 godzinach, nie przekarmiać. Dostarczać suplementów mineralnych nie jest standardem dla pająków, wystarczy zróżnicowana dieta żywych pokarmów.

Bezpieczeństwo i obsługa

Chociaż jest to gatunek stosunkowo łagodny, zaleca się minimalne manipulacje. Przy wyjmowaniu pająka z terrarium używaj miękkiej pędzelka lub zachęć go do przemieszczania się do porcowanego pojemnika. Uwaga na włoski parzące — mogą powodować miejscowe podrażnienia i zapalenie spojówek. Ugryzienie jest bolesne, lecz rzadko groźne; osoby uczulone powinny zachować ostrożność.

Rozmnażanie i rozwój

Rozmnażanie w niewoli jest możliwe i stosunkowo często praktykowane przez hodowców. Samiec osiąga dojrzałość płciową i rozwija narządy rozrodcze oraz pazurki na odnóżach pierwszej pary (tibial hooks), a także przepoczwarcza bulbusy pedipalps, które służą do przekazywania nasienia.

Proces kopulacji i składania kokonów:

• Samiec wykonuje zaloty (szybkie postukiwanie, wibrowanie), a samica nierzadko testuje jego intencje.
• Jeżeli samica jest receptywna, dojdzie do sparowania; po kopulacji samiec może zostać zaatakowany lub zabity, dlatego często oddziela się go po zakończeniu.
• Po kilku tygodniach samica tka kokon, w którym składa jaja; liczba młodych może wahać się od kilkudziesięciu do kilkuset osobników, choć w praktyce bywa to mniejsze w zależności od kondycji i wielkości samicy.
• Incubacja i czas do wylinki młodych zależą od temperatury; młode przechodzą przez kilka wlinek zanim osiągną rozmiary subadult.

Linienie (wymiana oskórka)

Linienie u tarantul to kluczowy proces wzrostu. Przed linieniem pająk odmawia jedzenia, chowa się i może wyglądać na ospałego. Często gromadzi sieć wewnątrz kryjówki i układa się na plecach — to normalne zachowanie podczas zrzucania starego pancerza. Po linieniu nowy oskórek jest miękki i pająk jest wtedy wyjątkowo podatny na urazy; manipuluje się nim dopiero po całkowitym stwardnieniu (kilka dni do kilku tygodni).

Problemy zdrowotne i najczęstsze błędy hodowlane

Najczęstsze problemy wynikają z błędów środowiskowych:

• nadmierna wilgotność → pleśń, infekcje;
• przesuszanie → odwodnienie;
• brak kryjówek → ciągły stres;
• nieprawidłowe karmienie → otyłość lub niedożywienie;
• nieodpowiednia obsługa → urazy mechaniczne, utrata nóg.

Przy podejrzeniu choroby (brak apetytu przez dłuższy czas poza okresem linienia, widoczne uszkodzenia) warto skonsultować się z doświadczonym hodowcą lub specjalistą od bezkręgowców.

Ochrona, handel i status prawny

Gatunki z rodzaju Brachypelma były i są narażone na nadmierne zbieractwo ze względu na atrakcyjność w handlu zoologicznym. W efekcie wiele państw i organizacji chroni te pająki — genus Brachypelma był objęty regulacjami międzynarodowymi (np. CITES) ograniczającymi eksport dzikich okazów.

Dzięki intensywnej hodowli w niewoli wiele osobników dostępnych w handlu to potomstwo hodowlane, co zmniejsza presję na populacje naturalne. Jednak nielegalny zbiór i handel nadal występują, dlatego istotne jest kupowanie zwierząt z wiarygodnych źródeł z dokumentacją pochodzenia.

Ciekawe informacje i fakty

• Ptasznik czerwono-kolanowy dzięki charakterystycznemu ubarwieniu jest jednym z najczęściej fotografowanych pająków w terrariach i ogrodach zoologicznych.
• Włosy parzące (urticating hairs) są mechanizmem obronnym typowym dla wielu tarantul z Nowego Świata — potrafią je „miotać” w kierunku napastnika.
• Samice żyją znacznie dłużej niż samce; niektóre samice w niewoli przeżywają ponad 20 lat przy dobrych warunkach.
• Zamieszanie taksonomiczne wokół nazwy B. smithi pokazuje, jak trudna bywa klasyfikacja zwierząt opartych na morfologii — genetyka pomogła wyjaśnić wiele kwestii, ale nie wszystkie populacje są jeszcze gruntownie przebadane.

Podsumowanie

Ptasznik meksykański czerwono-kolanowy (Brachypelma smithi) to gatunek atrakcyjny zarówno dla początkujących, jak i zaawansowanych entuzjastów terrarystyki. Jego imponujące umaszczenie, spokojny temperament i wytrzymałość sprawiają, że dobrze odnajduje się w warunkach domowych pod warunkiem zapewnienia odpowiedniego substratu, kryjówek, umiarkowanej wilgotności i stałego dostępu do wody. Należy pamiętać o odpowiedzialnym pozyskiwaniu okazów i przestrzeganiu przepisów dotyczących ochrony przyrody oraz o ostrożności przy obsłudze, by chronić zarówno pająka, jak i siebie przed urazami.