Ptasznik afrykański Pterinochilus murinus, znany wśród hodowców jako „baboon”, to jeden z najbardziej rozpoznawalnych i dyskusyjnych przedstawicieli stawonogów utrzymywanych w domu. Ze względu na swoją wyrazistą barwę, szybki sposób poruszania się oraz specyficzny charakter bywa chętnie wybierany przez doświadczonych terrarystów. W poniższym artykule omówię jego występowanie, budowę, zachowanie, zasady hodowli w warunkach domowych oraz inne praktyczne i ciekawostkowe informacje.

Występowanie i zasięg

Pterinochilus murinus pochodzi z Afryki subsaharyjskiej. Jego naturalny zasięg występowania obejmuje obszary od zachodniej i środkowej Afryki po wschodnie krańce kontynentu. Spotykany jest m.in. w takich krajach jak Angola, Zambia, Tanzania, Kenia, Demokratyczna Republika Kongo, a także w rejonach południowej Afryki. Preferuje tereny suche i półsuche: savanny, obrzeża lasów oraz obszary skaliste i piaszczyste, gdzie może wykopywać nory lub korzystać z naturalnych szczelin skalnych jako kryjówek.

Wygląd, budowa i rozmiar

Ptasznik afrykański to przedstawiciel rodziny Theraphosidae, jednak wśród powszechnych «ptaszników» wyróżnia się typowość cech starego świata (Old World) — brak włosków parzących oraz silniejsze reakcje obronne. Wygląd i budowa obejmują:

• Rozmiar: dorosłe osobniki osiągają rozpiętość odnóży (legspan) średnio od 8 do 12 cm; samice bywają nieco większe i masywniejsze od samców.
• Ciało: masywne, skrępowane segmentowo, cechuje je silny karapaks i wydatna opistosoma (odwłok).
• Odnóża: długie, zdolne do szybkiego biegu; u młodych osobników są proporcjonalnie dłuższe w stosunku do tułowia.
• Umaszczenie: bardzo zróżnicowane — od płowobrunatnego, przez pomarańczowe, czerwone, aż po ciemnoszare morfy. W hobby występują popularne warianty regionalne (np. „Orange”, „Red”, „Brown”) — to właśnie barwa i kontrastowy wygląd przyciągają uwagę kolekcjonerów.

Charakterystyczne cechy morfologiczne

• Brak włosków parzących (urticating hairs) — cecha typowa dla wielu ptaszników starego świata.
• Silne szczękoczułki (chelicerae) wyposażone w jad — ukąszenie bywa bolesne.
• Silne przylgi i szczecinki ułatwiające poruszanie się po różnych powierzchniach.

Tryb życia i zachowanie

Pterinochilus murinus prowadzi głównie samotniczy tryb życia. Jest aktywny nocą, kiedy wychodzi z kryjówki na polowanie. W naturalnym środowisku wykopuje nory lub wykorzystuje szczeliny skalne; często wzmacnia wejście do kryjówki gęstą warstwą jedwabiu, tworząc tzw. „drzwi” z nici. Kilka kluczowych cech zachowania:

• Szybkość i zwinność — potrafi bardzo szybko uciekać lub atakować potencjalne ofiary.
• Postawa obronna — przy zagrożeniu staje „frontalnie”, unosi karapaks i szczękoczułki; może atakować bez ostrzeżenia.
• Territorialność — broni swojej nory i najczęściej nie toleruje innych osobników tej samej płci w bezpośrednim sąsiedztwie.
• Głód i zachowania łowieckie — poluje na owady, w naturze zdarza mu się też chwytać drobne kręgowce.

Hodowla w domu — podstawowe zasady

Hodowla ptasznika afrykańskiego w warunkach domowych jest możliwa, ale wymaga respektowania kilku zasad ze względu na specyficzne potrzeby i temperament gatunku. Poniżej praktyczne wskazówki dla początkujących i średniozaawansowanych hodowców.

Wyposażenie terrarium

• Wielkość: dla dorosłego osobnika zaleca się terrarium o wymiarach około 30 x 30 x 30 cm; ważniejsze niż wysokość jest powierzchnia i głębokość podłoża.
• Podłoże: mieszanka kokosowego włókna (substrat kokosowy), torfu i piasku — grubość od 8 do 15 cm, aby umożliwić wykopanie kryjówki. Unikać nawożonych ziem ogrodowych.
• Ukrycia: kawałki korka, pół-rozwarte naczynie, tunel z korka lub sztucznej skały — ptasznik chętnie w nich zamieszka.
• Wentylacja: dobre przewietrzenie, ale bez przeciągów; P. murinus pochodzi z suchych rejonów, więc nadmierna wilgotność może być szkodliwa.
• Miseczka z wodą: zawsze powinna być dostępna — niewielka, płytka, czysta.

Temperatura i wilgotność

• Temperatura: optymalnie 24–28°C; nocą dopuszczalne obniżenie o kilka stopni.
• Wilgotność: stosunkowo niska do umiarkowanej — około 40–60% w zależności od morfu i pochodzenia osobnika. Zbyt wysoka wilgotność sprzyja pleśni i chorobom.

Karmienie

• Dorosłe osobniki: karmimy co 7–14 dni — odpowiednie są świerszcze, karaczany (np. dubia), czasami drobne myszoskoczki (raz na jakiś czas i tylko większym egzemplarzom).
• Młode (slings): częściej, małymi porcjami (małe świerszcze, muszki, karmowe mączniki) — obserwować tempo wzrostu i kondycję.
• Przyrost masy: warto mierzyć i kontrolować — otyłość bywa problemem przy nadmiernym karmieniu.

Obsługa i bezpieczeństwo

• Nie poleca się bezpośredniego trzymania ptasznika na ręce — gatunek jest szybki, nerwowy i posiada jad. Ryzyko ukąszenia jest realne.
• Prace w terrarium (sprzątanie, przenoszenie) przeprowadzaj z użyciem narzędzi (łyżka, pęseta) i najlepiej poza godzinami największej aktywności pająka.
• Jeżeli trzeba przenieść pająka, używaj małego pojemnika i delikatnego zachęcania, unikając gwałtownych ruchów.

Rozmnażanie

Rozmnażanie Pterinochilus murinus wymaga doświadczenia i ostrożności. Młode samce dojrzewają szybciej (1–2 lata) niż samice (2–4 lata), a po osiągnięciu dojrzałości mają wyższe ryzyko bycia zjedzonym przez partnerkę podczas kopulacji. Kilka praktycznych uwag:

• Ogólne przygotowanie: samica powinna mieć odpowiednią kondycję, być zdrowa i mieć zapewnione osłonięte, bezstresowe warunki.
• Wprowadzenie samca: robi się to ostrożnie i najlepiej w neutralnej przestrzeni lub do terrarium samicy, pilnując obserwacji zachowań. Samiec często pokazuje „tapping” i inne rytuały godowe.
• Składanie kokonów: po udanym zapłodnieniu samica zawiązuje kokon, w którym znajduje się kilkadziesiąt do kilkuset jaj (liczba zależy od jej kondycji i wieku).
• Opieka nad kokonem: samica zwykle pilnuje kokonu; obserwować wilgotność i czystość terrarium. Po wykluciu młode pozostają z matką krótko lub bywają przenoszone do osobnych pojemników (w zależności od preferencji hodowcy).
• Wychów młodych: pająki młode wymagają małych, czystych pojemników i częstszych posiłków. Przestrzeganie izolacji zapobiega wzajemnemu zjadaniu się.

Jad, bezpieczeństwo i zdrowie

Jest to gatunek z grupy Old World, co wiąże się z silniejszym jadem niż u większości nowoświatowych ptaszników. Jednakże ukąszenia rzadko są śmiertelne dla zdrowego dorosłego człowieka. Zalecenia:

• Ukąszenie: objawy mogą obejmować silny ból, obrzęk, zaczerwienienie, nudności, osłabienie. Reakcje alergiczne są rzadkie, ale możliwe.
• Pierwsza pomoc: unieruchomić kończynę, oczyścić ranę, zastosować opatrunek; w przypadku nasilonych objawów lub reakcji alergicznej niezwłocznie zgłosić się do lekarza.
• Brak włosków parzących: nie oznacza zerowego ryzyka — pajęczak rekompensuje to innymi mechanizmami obronnymi, takimi jak szybkie ataki.
• Profilaktyka: nie prowokować pająka, stosować narzędzia do karmienia i sprzątania, dobrze zabezpieczać terrarium.

Ciekawostki i uwagi etologiczne

Pterinochilus murinus ma kilka cech, które wyróżniają go wśród ptaszników:

• Jest jednym z bardziej popularnych „agresywnych” gatunków wśród hodowców — wymaga szacunku i odpowiedniego podejścia.
• W hobby znane są liczne regionalne morfy o intensywnych kolorach — to sprawia, że gatunek jest atrakcyjny kolekcjonersko.
• Potrafi wykorzystywać jedwab do zabezpieczania wejścia do nory, co ułatwia obserwację jego zachowań związanych z budowaniem kryjówek.
• Samice mogą dożyć kilkunastu lat (przy dobrych warunkach), podczas gdy samce zwykle żyją znacznie krócej po osiągnięciu dojrzałości.

Praktyczne porady dla początkujących

Jeśli rozważasz zakup lub adopcję tego gatunku, weź pod uwagę:

• Zacznij od solidnej wiedzy i przygotowanego terrarium — nie kupuj „w ciemno”.
• Upewnij się, że rozumiesz różnicę między morfami oraz ich preferencjami środowiskowymi (niektóre populacje mogą preferować nieco większą wilgotność).
• Unikaj częstego manipulowania pająkiem — stres może prowadzić do problemów zdrowotnych.
• Konsultuj się z bardziej doświadczonymi hodowcami lub specjalistami w razie wątpliwości dotyczących żywienia, chorób czy rozrodu.

Podsumowanie

Pterinochilus murinus to fascynujący, choć wymagający gatunek ptasznika. Jego atrakcyjne umaszczenie, szybkie zachowania łowieckie oraz charakterystyczne budowanie kryjówek stanowią powód, dla którego zyskał popularność wśród fanów terrarystyki. Jednocześnie jego temperament i jadowitość sprawiają, że nie jest to propozycja dla osób stawiających pierwsze kroki z pająkami. Odpowiednie warunki terrarium, kontrola parametrów środowiskowych oraz rozwaga w kontaktach z pająkiem to podstawy bezpiecznej i satysfakcjonującej hodowli.