Ile żyją pająki

Pająki to jedne z najbardziej różnorodnych i fascynujących stworzeń na Ziemi. Na całym świecie opisano już ponad 50 tysięcy gatunków pająków, a każdy z nich cechuje się odmiennym wyglądem, zachowaniem i długością życia. Wiele osób zadaje sobie pytanie: ile żyją pająki? Odpowiedź nie jest jednoznaczna, ponieważ przeciętna długość życia pająka zależy od gatunku oraz warunków, w jakich żyje. Niektóre małe pajączki żyją zaledwie kilka miesięcy lub jeden sezon, podczas gdy większe gatunki mogą dożywać kilkudziesięciu lat. W tym kompleksowym przewodniku przyjrzymy się bliżej żywotności pająków – od tych mieszkających w naszych domach, przez ogrodowe łowczynie much, aż po egzotyczne ptaszniki potrafiące dożyć wieku kilkudziesięciu lat. Dowiesz się także, jakie czynniki wpływają na długowieczność tych stworzeń oraz dlaczego często samice pająków żyją dłużej niż samce. Zapraszamy do lektury, która rozwieje Twoje ciekawości na temat życia pająków.

Średnia długość życia pająków

Średnia długość życia pająka jest bardzo zróżnicowana. Większość pospolitych pająków, które spotykamy na co dzień w domu lub ogrodzie, żyje stosunkowo krótko – przeważnie od 1 roku do 3 lat. Taki żywot mają na przykład popularne pająki ogrodowe czy niewielkie pająki domowe. Istnieją jednak znaczące wyjątki od tej reguły. Duże gatunki pająków potrafią żyć znacznie dłużej. Przykładowo niektóre tropikalne pająki z rodziny ptasznikowatych (tarantule) mogą przeżywać nawet ponad 20 lat w sprzyjających warunkach. Z kolei mikroskopijne pajączki i wiele gatunków strefy klimatu umiarkowanego dożywa zwykle tylko kolejnej jesieni po urodzeniu.

Co sprawia, że różnice w długości życia są tak duże? Przede wszystkim gatunek pająka determinuje przeciętny czas życia. Małe pająki często mają krótki cykl życiowy – szybko dojrzewają, rozmnażają się, a następnie giną, często w ciągu jednego sezonu. Większe gatunki rozwijają się wolniej i potrafią przeżyć o wiele dłużej. Na przykład pospolity pająk krzyżak żyje około rok, a okazały ptasznik może żyć 20 lat lub dłużej.

Oprócz wielkości i gatunku, istotny jest również tryb życia pająka. Niektóre są jednoroczne, inne wieloletnie. Pająki jednoroczne (np. wiele gatunków budujących sieci w ogrodach) rodzą się wiosną, dojrzewają latem, a po rozmnożeniu umierają przed zimą. Pająki wieloletnie to te, które potrafią przezimować lub przeżyć kilka sezonów – do takich należą m.in. duże pająki żyjące w domach i piwnicach oraz większość tropikalnych gatunków. W dalszej części przewodnika omówimy szczegółowo zarówno te krótkowieczne pająki, jak i długowieczne okazy, a także czynniki wpływające na ich przeżywalność.

Cykl życia pająka a długość życia

Żeby zrozumieć, ile żyje pająk, warto przyjrzeć się jego cyklowi życiowemu – od momentu wyklucia z jaja aż do naturalnej śmierci. Cykl życia pająka składa się z kilku etapów: jaja, nimfy (pajączka), kolejnych wylinek prowadzących do dorosłości oraz etapu dojrzałego osobnika zdolnego do rozrodu.

Większość pająków rozpoczyna życie jako jajo złożone w kokonie przez samicę. Wylęgające się młode pająki często spędzają krótki czas w pobliżu matki lub gniazda, a następnie rozchodzą się, by rozpocząć samodzielne życie. Tempo wzrostu pająka zależy od gatunku i warunków środowiska – przy obfitości pokarmu i odpowiedniej temperaturze rośnie szybciej. Pająk rośnie skokowo, linienie zrzucając co jakiś czas stary oskórek. Każda wylinka zbliża go do dorosłości.

Czas potrzebny do osiągnięcia dojrzałości płciowej bywa bardzo różny. Małe pająki potrafią dojrzeć w ciągu kilku tygodni lub miesięcy od wyklucia. Większe gatunki mogą potrzebować kilku lat i wielu wylinek, zanim staną się dorosłe. Na przykład samiec niektórych dużych pająków tropikalnych (jak pająki zapadniowe czy ptaszniki) dojrzewa dopiero po 5-7 latach życia. Dopiero w tym wieku opuszcza swoją kryjówkę w poszukiwaniu samicy. Z kolei mały pająk ogrodowy osiąga dorosłość jeszcze tego samego lata, w którym się wykluł.

Długość życia pająka jest mocno związana z jego cyklem rozrodczym. U wielu gatunków tuż po godach zaczyna się odliczanie końca życia dorosłego osobnika. Samice często żyją do momentu, aż złożą jaja i zabezpieczą je w kokonie – potem ich życiowa rola jest spełniona i wkrótce mogą umrzeć (choć niektóre samice żyją jeszcze jakiś czas dłużej, a nawet potrafią złożyć kolejny kokon). Samce natomiast zazwyczaj giną niedługo po kopulacji. U niektórych pająków samiec dożywa zaledwie kilku tygodni czy miesięcy jako dorosły – jego celem jest znalezienie partnerki i przekazanie genów, po czym wyczerpany życiem i często narażony na niebezpieczeństwa (łącznie z byciem upolowanym przez samicę), kończy żywot.

Warto zauważyć, że cykl życia pająka w klimacie umiarkowanym podporządkowany jest porom roku. Pająki jednoroczne synchronizują swój rozród z ciepłymi miesiącami, a zimę przetrwają tylko w formie jaj lub młodocianych stadiów schowanych w kryjówkach. Pająki wieloletnie z kolei potrafią przejść w stan diapauzy lub przeczekać niesprzyjający czas, by znów uaktywnić się wiosną. Przykładowo pająk krzyżak ogrodowy (Araneus diadematus) wykluwa się późną wiosną, latem osiąga dorosłość, a po jesiennym złożeniu jaj ginie przed zimą. Natomiast kątnik domowy może w ogrzewanym domu funkcjonować cały rok i kontynuować cykl życiowy przez wiele lat.

Podsumowując, cykl życiowy pająka – tempo wzrostu, moment dojrzałości i wzorzec rozrodu – jest ściśle powiązany z tym, jak długo dany pająk żyje. Gatunki o szybkim cyklu rozrodczym zwykle mają krótsze życie, a te o wolniejszym tempie rozwoju potrafią żyć znacznie dłużej.

Co wpływa na długość życia pająka?

Długość życia pająków zależy od wielu czynników. Choć genetyka gatunku wyznacza pewne granice (np. żaden krzyżak nie dożyje 10 lat, tak jak żaden ptasznik nie skończy żywota po 6 miesiącach, jeśli nic mu nie zagraża), to warunki środowiskowe i inne czynniki zewnętrzne często decydują o tym, czy pająk osiągnie swój maksymalny potencjalny wiek. Oto najważniejsze czynniki wpływające na to, ile żyją pająki:

• Gatunek i wielkość pająka: Jak wspomniano, różne gatunki mają różną wrodzoną długowieczność. Zwykle większe gatunki żyją dłużej niż małe. Duże, masywne pająki (np. ptaszniki) mają wolniejszy metabolizm i dłuższy rozwój, co przekłada się na dłuższe życie. Małe pajączki szybko się rozmnażają i znikają.
• Płeć osobnika: Samice pająków niemal zawsze żyją dłużej od samców. Samice po osiągnięciu dojrzałości często mogą jeszcze przez długi czas polować i składać kolejne kokony z jajami. Natomiast samce żyją krótko – ich rola kończy się na znalezieniu partnerki. Często samce giną z wyczerpania lub stają się ofiarą drapieżników (albo nawet partnerki). To naturalny mechanizm: samica musi przetrwać, by zapewnić opiekę potomstwu, więc ewolucyjnie bywa bardziej długowieczna, a samiec jest „jednorazowy”.
• Dostępność pożywienia: Pająki, które mają stały dostęp do pokarmu (owadów i innych drobnych ofiar), są w lepszej kondycji i mogą żyć dłużej. Głód lub długotrwały brak pokarmu znacznie skraca życie pająka. W warunkach domowych, gdzie owadów jest mało, pająk może osłabnąć z braku jedzenia i umrzeć wcześniej. Z drugiej strony w naturze bywa tak, że pająk potrafi przetrwać nawet kilka tygodni bez posiłku – ale kosztem utraty masy i witalności.
• Temperatura i klimat: Pająki są zmiennocieplne, co oznacza że temperatura otoczenia wpływa na ich metabolizm. W chłodnym środowisku metabolizm zwalnia, pająki stają się mniej aktywne i mogą dłużej żyć (jednak zbyt zimne warunki mogą je zabić lub zahamować rozwój). Z kolei w cieplejszym klimacie pająki rosną i rozmnażają się szybciej, co często wiąże się z krótszym życiem dorosłego osobnika. Ekstremalne temperatury (zarówno za niskie, jak i za wysokie) są niebezpieczne i mogą skrócić życie pająka. Wilgotność też ma znaczenie – zbyt suche powietrze może doprowadzić do odwodnienia i śmierci pająka, a odpowiednia wilgotność sprzyja zdrowym wylinkom i dłuższemu życiu (szczególnie u gatunków tropikalnych).
• Obecność drapieżników i zagrożeń: W naturalnym środowisku wiele pająków nie dożywa nawet średniego wieku, bo stają się pokarmem dla innych zwierząt. Ptaki, jaszczurki, żaby, osy parazytoidalne – wszystkie one polują na pająki. Jeżeli pająk uniknie drapieżników, ma szansę żyć dłużej. W tym kontekście pająki żyjące w domach człowieka mają pewną przewagę – w naszych mieszkaniach jest mniej naturalnych wrogów (chyba że ktoś ma w domu polującego kota lub kurę na podwórku, które mogą wyłapywać pająki). Pająk domowy, któremu nic nie zagraża, może spokojnie dożyć starości.
• Warunki bytowe i schronienie: Pająki potrzebują kryjówek, w których czują się bezpiecznie. Schronienie chroni je przed wrogami i niekorzystnymi warunkami. Pająk, który znalazł sobie wygodny kąt (np. szczelinę w ścianie, przestrzeń pod meblami czy norę w ziemi), ma większą szansę na długie życie niż ten, który musi ciągle szukać nowego miejsca. Stabilne, stałe środowisko (jak np. piwnica czy pajęcza nora) sprzyja długowieczności.
• Zdrowie i choroby: Pająki również mogą cierpieć na różne choroby, być atakowane przez pasożyty lub grzyby. Takie czynniki mogą nagle przerwać życie pająka. W warunkach hodowlanych (gdy ktoś trzyma pająka jako zwierzątko) dbałość o czystość terrarium i odpowiednie warunki może zapobiec wielu problemom zdrowotnym, wydłużając życie podopiecznego.
• Czy to środowisko naturalne czy hodowla: Pająki w niewoli (hodowane przez człowieka, np. ptaszniki w terrariach) często żyją dłużej niż na wolności. Brak drapieżników, regularne karmienie i kontrolowane warunki (temperatura, wilgotność) sprawiają, że taki pająk może dożyć maksymalnego dla swojego gatunku wieku. W naturze zaś ciągle czyha jakieś niebezpieczeństwo. Przykładowo samice ptaszników w hodowli dożywają 20–25 lat, podczas gdy na wolności wiele z nich zginie o wiele wcześniej z powodu ataku drapieżnika czy ludzkiej działalności.

Jak widać, długość życia pająka to wypadkowa jego cech gatunkowych i środowiska, w którym przyszło mu żyć. Nawet długowieczny gatunek nie osiągnie sędziwego wieku, jeśli warunki są niesprzyjające. Z kolei niewielki, krótko żyjący gatunek może nieco przedłużyć swój żywot, jeśli znajdzie idealne schronienie i pożywienie. W kolejnych częściach omówimy konkretne przykłady – zarówno pająków żyjących wyjątkowo długo, jak i tych, których żywot jest bardzo krótki.

Samice a samce – kto żyje dłużej?

W świecie pająków wyraźnie zauważalna jest pewna prawidłowość: samice żyją dłużej niż samce. Ta różnica bywa ogromna, zwłaszcza u gatunków długowiecznych. Dlaczego tak się dzieje?

Biologia i rola płciowa u pająków tłumaczy wiele. Samica pająka ma za zadanie wytworzyć potomstwo – od momentu osiągnięcia dojrzałości płciowej musi znaleźć partnera, zostać zapłodniona, a następnie złożyć jaja i często strzec ich choćby przez pewien czas. To sprawia, że samice są cenniejsze dla przetrwania gatunku – mogą złożyć nawet kilka kokonów jajowych w trakcie swojego życia. Ewolucja sprzyja więc temu, by samica była bardziej odporna i żyła dłużej, dając szansę na wydanie kolejnych pokoleń.

Samiec pająka pełni inną rolę. Jego głównym celem po osiągnięciu dojrzałości jest znalezienie samicy i przekazanie jej nasienia. Często w tym celu samiec przemierza duże odległości, opuszcza bezpieczne schronienie i naraża się na wiele niebezpieczeństw w środowisku. U niektórych gatunków samce nie pobierają już pokarmu po ostatniej wylince – całą energię wkładają w poszukiwania partnerki, co oznacza, że ich czas jest bardzo ograniczony. Po dokonaniu aktu godowego samiec z reguły wkrótce umiera – albo z wyczerpania, albo zostaje zjedzony przez drapieżnika. Co więcej, u słynnych jadowitych gatunków znanych z kanibalizmu seksualnego, takich jak czarna wdowa, samiec może paść ofiarą własnej partnerki. Czarna wdowa (Latrodectus) zawdzięcza swoją nazwę temu, że samica bywa kanibalem – często po kopulacji zjada mniejszego samca. W efekcie samce czarnej wdowy żyją bardzo krótko (kilka miesięcy), podczas gdy samice czarnej wdowy mogą żyć około 3 lat, jeśli mają pokarm i bezpieczne kryjówki.

Podobny wzorzec obserwujemy u ptaszników (tarantul). Samice ptaszników potrafią dożywać imponującego wieku – 20 a nawet 30 lat w przypadku niektórych gatunków. Tymczasem samce ptaszników żyją dużo krócej. Młody samiec tarantuli po ostatniej wylince staje się dorosły i zazwyczaj w ciągu roku od tego momentu ginie. Często samce ptaszników dożywają maksymalnie 3–4 lat, choć ich siostry z jednego miotu mogą żyć jeszcze kilkadziesiąt kolejnych lat jako dorosłe samice. Samiec tarantuli często umiera niedługo po kopulacji – bywa, że samica go zaatakuje, jeśli nie zdąży uciec, lub po prostu jego organizm odmawia posłuszeństwa wkrótce po spełnieniu funkcji rozrodczej.

Zatem, odpowiadając na pytanie kto żyje dłużej – samica czy samiec pająka – niemal zawsze samica. Różnica ta jest elementem strategii przetrwania gatunku. Dłuższe życie samicy gwarantuje, że zdąży ona przedłużyć gatunek, być może kilkukrotnie, składając jaja. Samce zaś są „zaprogramowane” na krótką, intensywną aktywność rozrodczą. Warto zauważyć, że wśród pająków zdarzają się gatunki, gdzie samiec po kopulacji żyje jeszcze jakiś czas i może próbować znaleźć kolejne partnerki, ale i tak rzadko który przeżyje swoją samicę. Dla miłośników hodowli pająków to ważna informacja – jeśli w terrarium dorosłej tarantuli zobaczysz, że jest to samiec, musisz liczyć się z tym, że jego czas jest ograniczony. Natomiast dorosła samica może cieszyć oko opiekuna przez wiele kolejnych lat.

Rekordowo długowieczne pająki – pająki, które żyły najdłużej

Choć większość pająków nie należy do długowiecznych zwierząt, w świecie tych stworzeń zdarzają się prawdziwi rekordziści. Naukowcy odnotowali kilka przypadków pająków, które przeżyły zadziwiająco długo, bijąc rekordy długowieczności wśród stawonogów.

Najstarszym znanym pająkiem na świecie była samica pająka z gatunku Gaius villosus – to gatunek należący do tzw. pająków zapadniowych (rodzina Idiopidae), blisko spokrewnionych z ptasznikami. Ta konkretna samica, nazywana przez badaczy „Numer 16”, dożyła wieku 43 lat! Jej życie było obserwowane przez naukowców w Australii od roku 1974. Przez ponad cztery dekady „Numer 16” mieszkała w swojej podziemnej norze w rezerwacie przyrody, wiodąc spokojne życie. Dopiero atak pasożytniczej osy w 2016 roku zakończył żywot tego pająka-seniora. 43 lata to absolutny rekord długości życia pająka stwierdzony naukowo. Wcześniejszym rekordzistą była pewna tarantula z Meksyku, która dożyła 28 lat. Jak widać, „Numer 16” pobiła poprzedni rekord o 15 lat, zaskakując arachnologów na całym świecie.

Co pozwoliło tym pająkom dożyć tak sędziwego wieku? W przypadku „Numeru 16” kluczowe okazały się warunki życia. Była to samica, która całe życie spędziła w jednej, samodzielnie zbudowanej norze. Pająki zapadniowe prowadzą osiadły tryb życia – większość czasu siedzą w ukryciu, czekając na ofiarę przy wejściu do norki zamykanej jak drzwi zapadką z pajęczyny i ziemi. Taki styl życia ma swoje zalety: pająk unika wielu zagrożeń zewnętrznych (nie wędruje, więc rzadziej spotka drapieżnika), a także nie traci energii na poszukiwanie schronienia. Spokój i bezpieczeństwo sprzyjają długowieczności. Samce tego gatunku żyją znacznie krócej – osiągają dojrzałość w wieku około 5–6 lat, po czym opuszczają swoje nory w poszukiwaniu samic i zazwyczaj szybko giną. Samice jednak mogą pozostawać w swoich „domach” przez całe dekady, jeżeli nic im nie przeszkodzi.

Innym przykładem długowiecznych pająków są duże ptaszniki z rodziny Theraphosidae. W hodowlach i ogrodach zoologicznych udokumentowano wiele przypadków samic ptaszników żyjących ponad 20 lat. Niektóre znane gatunki, takie jak ptasznik chilijski różowy (Grammostola rosea) czy ptasznik czerwonokolanowy (Brachypelma smithi), dożywały nawet około 25-30 lat w niewoli. W naturze też mogą żyć długo, choć tam średnia wieku jest zwykle niższa ze względu na zagrożenia. Naukowcy przypuszczają, że pewne gatunki jaskiniowe lub żyjące w bardzo stabilnych środowiskach (jak np. tasmański pająk jaskiniowy) również mogą dożywać około 30-40 lat, chociaż trudno to dokładnie zbadać ze względu na niedostępność ich siedlisk.

Warto wspomnieć, że spośród europejskich pająków żadnen nie osiąga takiego wieku jak tropikalne okazy. W ciepłych krajach o stałym klimacie pająki mogą prowadzić nieprzerwany cykl życiowy, natomiast w klimacie umiarkowanym okres zimowy często stanowi barierę (pająki zapadają w diapauzę lub giną, a przetrwają jaja). Jednak nawet wśród egzotycznych pająków te naprawdę długowieczne to wyjątki. Generalnie 20-30 lat to maksimum dla największych gatunków. Czterdziestokilkuletni pająk – tak jak wspomniana rekordzistka – to unikatowy fenomen.

Historie takie jak „Numer 16” pokazują, że pająki mogą być zaskakująco długowieczne. Oczywiście dotyczy to szczególnych gatunków i okoliczności. Dla porównania, wiele popularnych zwierząt domowych (np. psy czy koty) żyje kilkanaście lat, a tu mamy drobnego stawonoga dożywającego czwartego dziesięciolecia życia! To czyni pająki jednymi z najdłużej żyjących bezkręgowców lądowych. Odkrycia te fascynują naukowców, bo pozwalają badać mechanizmy starzenia się u tak nietypowych organizmów oraz wpływ środowiska na maksymalną długość życia.

Krótkowieczne pająki – żyjące tylko jeden sezon

Z drugiej strony spektrum mamy pająki krótkowieczne, których żywot jest intensywny, ale krótki. Wiele gatunków pająków, zwłaszcza tych mniejszych i żyjących w klimacie umiarkowanym, żyje zaledwie przez kilka miesięcy do roku. Takie pająki rodzą się, dorastają i rozmnażają w ciągu jednego sezonu, po czym umierają zanim minie rok od ich wyklucia. Dla tych stworzeń cykl roczny jest naturalnym rytmem życia.

Pająk krzyżak ogrodowy (Araneus diadematus) jest doskonałym przykładem pająka jedno- lub dwusezonowego. Ten znany wszystkim ogrodowy tkacz sieci pojawia się na wiosnę jako maleńki pajączek z kokonu, rośnie przez lato karmiąc się drobnymi owadami, a pod koniec lata i jesienią osiąga imponujące rozmiary dorosłej samicy z charakterystycznym białym krzyżem na odwłoku. Jesienią samice krzyżaków składają jaja, zabezpieczają je pajęczynowym kokonem w zacisznym miejscu, a następnie giną wraz z nastaniem chłodów. Całe życie dorosłego krzyżaka to tylko kilka miesięcy – od lata do pierwszych przymrozków. Młode z kokonu przezimują i cykl się powtórzy następnego roku. Samce krzyżaka żyją jeszcze krócej: są mniejsze, dojrzewają szybciej i zazwyczaj giną tuż po zapłodnieniu samicy (czasem nawet zjadane przez partnerkę).

Podobnie tygrzyk paskowany (Argiope bruennichi), efektowny żółto-czarny pająk spotykany latem na łąkach, jest aktywny tylko podczas ciepłych miesięcy. Dorosłe samice tygrzyka widujemy w lipcu i sierpniu, jak rozpinają duże koliste sieci nisko w trawie. We wrześniu składają jaja w dużych kokonach przypominających papierowe baloniki zawieszone wśród zarośli. Po tym akcie większość samic kończy żywot przed zimą, a z jaj na wiosnę wylęgną się nowe pokolenia. Życie tygrzyka od jaja do śmierci dorosłego osobnika również zamyka się w niecałym roku.

Inną grupą są liczne pająki polne i łąkowe, które mają krótki cykl życia związany z porami roku. Przykładowo drobne skakunowate (pająki skaczące) w chłodniejszym klimacie żyją około roku. Niektóre gatunki skakunów mogą zimować jako młode i dożyć drugiego roku, ale generalnie ich żywot jest krótki. Samice skakunów potrafią przeżyć dłużej (czasem 2 lata), ale wiele skakunów, zwłaszcza samców, nie doczeka kolejnej wiosny.

W świecie mikroskopijnych pajączków (np. należących do rodziny omatnikowatych czy osnuwikowatych) zdarza się, że pełny cykl życiowy trwa raptem kilka miesięcy. Takie maleńkie pająki mogą pojawić się wiosną i już pod koniec lata wydać potomstwo, po czym giną. Dla tych gatunków prędkość rozmnażania jest kluczowa – nadrabiają krótki żywot dużą liczebnością potomstwa.

Trzeba też wspomnieć o pewnym ciekawym przypadku: samce niektórych gatunków tropikalnych pająków potrafią być ekstremalnie krótkowieczne. Na przykład u pewnych egzotycznych pająków z rodziny pośrodkowatych (które tworzą sieci z lepką kulką na końcu nici do łapania ofiar) zaobserwowano, że samce są karłowate i żyją tylko parę tygodni dorosłości. Ich jedynym celem jest jak najszybsze odnalezienie samicy – mają tak krótkie życie, że liczy się dosłownie każda doba. Samice tych gatunków mogą żyć dłużej, ale też nie są rekordzistkami – może rok czy dwa.

Podsumowując, w przyrodzie wiele pająków to efemeryczne stworzenia, pojawiające się i znikające w rytmie pór roku. Dla nich rok to całe życie. Pomimo tak krótkiego istnienia, radzą sobie doskonale w ekosystemie, a ich strategia polega na szybkim rozmnożeniu się. Każdy kokon z jajami zawiera dziesiątki, czasem setki młodych – nawet jeśli większość z nich nie dożyje dorosłości, kilka przetrwa i zapewni ciągłość gatunku. Natura wyposażyła te pająki w zdolność dynamicznego wykorzystywania krótkiego okresu obfitości (wiosna-lato) do wzrostu i rozrodu, co w zupełności wystarcza, by gatunek przetrwał pomimo krótkiego życia pojedynczego osobnika.

Pająki domowe – ile żyją nasi ośmionożni lokatorzy?

Wiele osób interesuje się, jak długo żyją pająki domowe, czyli te gatunki, które najczęściej spotykamy w naszych mieszkaniach, piwnicach czy na strychach. Pająki domowe to nasi cisi współlokatorzy – czasem budzą strach lub wstręt, ale tak naprawdę są pożyteczne, polując na uciążliwe owady jak muchy, komary czy mole. Zamiast więc odruchowo je zabijać, warto poznać ich zwyczaje i dowiedzieć się, ile mogą przeżyć, jeśli pozwolimy im spokojnie egzystować w kącie pokoju.

Przeciętnie pająk żyjący w domu (dowolnego gatunku) dożywa około 1 do 2 lat. Wiele zależy od tego, czy znajdzie u nas dogodne warunki – czy ma co jeść, czy nie jest niepokojony przez domowników lub zwierzęta domowe, oraz jaki to gatunek. W środowisku domowym nie ma ostrej zimy ani tylu drapieżników co na dworze, więc pająki mogą żyć dłużej niż ich kuzyni na zewnątrz. Niemniej jednak kurz, środki czystości, odkurzacze czy polujące koty stwarzają inne wyzwania. Przyjrzyjmy się kilku najbardziej typowym gatunkom pająków domowych i ich przewidywanej długości życia.

Kątnik domowy – długowieczny lokator

Kątnik domowy (Tegenaria domestica oraz blisko spokrewnione gatunki z rodzaju Eratigena, np. kątnik większy) to chyba najpowszechniejszy pająk, jakiego spotykamy w domach w Polsce. Duży, brązowy, długonogi – często przebiega nagle po ścianie lub podłodze, wywołując panikę u domowników. Nazwę zawdzięcza temu, że zakłada pajęczyny w kątach pomieszczeń i za meblami. Ile żyje pająk kątnik domowy? Ten gatunek potrafi zaskoczyć swoją długowiecznością. Szacuje się, że kątnik domowy może żyć nawet 7–8 lat w sprzyjających warunkach! To bardzo długo jak na pająka żyjącego wokół ludzi. Oczywiście, mowa tu głównie o samicy, bo samce kątnika żyją krócej. Samice kątnika są dość odporne – potrafią długo wytrzymać bez jedzenia, chowają się w swoich lejkowatych pajęczynach i unikają zagrożeń. Jeśli mieszkają w spokojnej piwnicy lub na strychu, gdzie nikt ich nie niepokoi, mogą dożyć naprawdę kilku lat i co roku przynosić na świat nowe pokolenie małych kątników. W warunkach mniej sprzyjających (np. w mieszkaniu, gdzie co tydzień odkurzamy wszystkie kąty) niewiele kątników doczeka sędziwego wieku – część ginie z braku pokarmu lub przez kontakt z człowiekiem.

Warto dodać, że kątniki to pająki synantropijne, czyli towarzyszące człowiekowi. Kątnik większy (Eratigena atrica) i kątnik domowy mniejszy (Tegenaria domestica) nie są dla nas groźne, choć ich spore rozmiary budzą respekt. Kątnik większy bywa nazywany „domowym tarantulem”, ale wbrew temu przydomkowi jego jad nie jest dla człowieka niebezpieczny – ugryzienie co najwyżej boli jak użądlenie pszczoły i zdarza się bardzo rzadko, bo pająk ten woli uciec niż atakować. Kątniki pełnią pożyteczną rolę w domu: polują nocą na owady (często biegają wtedy po podłodze w poszukiwaniu zdobyczy). Ich obecność pomaga ograniczyć populacje much, komarów i innych insektów w naszych czterech ścianach. Taki domowy myśliwy może więc mieszkać z nami latami, nie wyrządzając szkody, a wręcz pomagając w tępieniu „robactwa”.

Nasosznik trzęś – delikatny długonóg

Innym częstym lokatorem domów jest nasosznik trzęś (Pholcus phalangioides), nazywany też „pająkiem z długimi nogami” lub po prostu kosarzem domowym (choć kosarzami fachowo określa się inną grupę pajęczaków, niemających sieci). Nasosznik trzęś ma malutki szaro-beżowy korpusik i bardzo cienkie, długie odnóża, przez co często jest mylony z kosarzami (opilionami). Buduje subtelne, nieregularne pajęczyny w rogach sufitów, na strychach, w piwnicach – zwisając do góry nogami czeka na drobne ofiary. Co ciekawe, nasoszniki chętnie polują na inne pająki, w tym na kątniki, mimo że są od nich delikatniejsze.

Ile żyje nasosznik trzęś? Ten pająk ma znacznie krótszy żywot niż kątnik. Zazwyczaj dożywa około 1 roku, czasem trochę dłużej przy sprzyjających warunkach (do 2 lat maksymalnie, głównie samice). Nasoszniki rozmnażają się dość szybko – samice potrafią kilka razy do roku składać porcje jaj, które noszą owinięte w niewielką pajęczynkę w szczękoczułkach (nie tworzą dużych kokonów jak inne pająki). Dzięki temu populacja nasoszników potrafi utrzymywać się ciągle w jednym miejscu, choć poszczególne osobniki wymieniają się pokoleniami. Te pająki preferują ciepłe pomieszczenia – często gnieżdżą się w mieszkaniach, kotłowniach, stajniach. Gdy zima jest surowa w nieogrzewanym miejscu, mogą nie przetrwać chłodu. W ogrzewanych budynkach nasoszniki mogą rozmnażać się cały rok, ale pojedynczy osobnik i tak rzadko przekracza dwa lata życia.

Nasoszniki bywają niezwykle odporne na głód – potrafią przeżyć wiele tygodni bez pożywienia, co jest przystosowaniem do życia w miejscach, gdzie ofiary trafiają się rzadko. Jednak taka głodówka odbija się na ich żywotności. Jeśli pająk przez długi czas nie je, staje się słabszy i bardziej podatny na śmierć z powodu np. odwodnienia czy chorób. Dlatego w warunkach domowych, gdzie czasem brakuje owadów, nasoszniki mogą mieć krótsze życie niż w naturze (np. w oborze pełnej much mogłyby jeść do syta). Ogólnie jednak rok życia dla nasosznika to norma.

Zyzuś tłuścioch – fałszywa czarna wdowa

Zyzuś tłuścioch (Steatoda bipunctata) to ciekawy pająk domowy, który zdobył rozgłos jako kuzyn niebezpiecznej czarnej wdowy. Bywa nawet nazywany „fałszywą czarną wdową”, bo swoim kształtem i ubarwieniem trochę przypomina słynną jadowitą krewniaczkę. Na szczęście nasz rodzimy zyzuś jest o wiele mniej jadowity – jego ugryzienie dla człowieka nie stanowi poważnego zagrożenia (choć większe osobniki mogą uszczypnąć dość boleśnie, podobnie jak pszczoła). Zyzuś tłuścioch ma ciemnobrązowy lub czarny, pękaty odwłok, często z jaśniejszymi plamkami. Lubi zasiedlać budynki gospodarcze, stodoły, garaże, ale też piwnice i strychy domów. Buduje nieregularne sieci w kątach ścian, w szczelinach okien, pod parapetami.

Jak długo żyje zyzuś tłuścioch? Żyje on krócej niż kątnik, ale może nieco dłużej niż nasosznik. Przeciętna długość życia tego pająka to około 1–2 lata. Samice potrafią dożyć nawet blisko 2 lat, zwłaszcza w ogrzewanym pomieszczeniu, gdzie mają stały dostęp do zdobyczy. Samce z reguły żyją krócej, często tylko kilka miesięcy dorosłego życia. Zyzuś, podobnie jak czarna wdowa, może w wyjątkowych przypadkach przejawiać kanibalizm – samica bywa większa od samca i czasem zdarza się, że po kopulacji zje partnera (choć nie jest to regułą). Niemniej nawet bez takich dramatów samiec zwykle nie przeżyje dużo dłużej po rozrodzie.

W warunkach domowych zyzuś nie ma wielu wrogów, więc jeśli nie zostanie przypadkiem zgnieciony przez człowieka przy sprzątaniu, może doczekać kolejnej wiosny. W chłodnych, nieogrzewanych miejscach zapada w pewnego rodzaju odrętwienie na zimę, co pomaga mu przetrwać trudny okres. Gdy nastają ciepłe dni, wraca do aktywności i poluje. Jego ofiarami bywają też inne pająki (zdarza się, że w kącie piwnicy zyzuś upoluje nasosznika lub małego kątnika). W ten sposób reguluje lokalną społeczność pająków w naszym domu.

Inne pająki spotykane w domu

Oprócz powyższych, w naszych domach i zabudowaniach gospodarczych można natknąć się na inne gatunki pająków, choć pojawiają się one rzadziej lub przypadkowo:

• Sieciarz jaskiniowy (Meta menardi) – duży pająk o długich nogach, żyjący głównie w ciemnych, wilgotnych miejscach (jaskinie, piwnice, studzienki). Czasem można go zobaczyć w piwnicach starych domów. Jego długość życia to około 2–3 lata. W Polsce jest ciekawostką, bo należy do nielicznych gatunków o silniejszym jadzie (dla człowieka jednak nie groźny, co najwyżej powoduje miejscowy ból jak po użądleniu).
• Kosarze (Opiliones) – choć to nie pająki sensu stricto (kosarze to odrębny rząd pajęczaków), często nazywa się je „pająkami z długimi nogami”. Mają malutkie okrągłe ciałko i bardzo długie, cienkie odnóża, ale nie przędą pajęczyn. Pojawiają się w domach jesienią, szukając schronienia. Kosarz pospolity żyje około roku – zimuje jako dorosły i ginie następnej wiosny. Wiele osób myli go z nasosznikiem, jednak to inny stwór. W domu kosarze nie zakładają populacji, są przybyszami z dworu.
• Pająki przypadkowe goście – Czasem do domu zawita pająk ogrodowy lub leśny, który nie jest typowym gatunkiem domowym. Może to być choćby pająk utkaniec (lubellek domowy, Enoplognatha), niewielki mieszkaniec ogrodów, który zimą chowa się do domów i może tam przeżyć kilka miesięcy. Takie pająki zwykle żyją tylko tak długo, jak warunki im sprzyjają – gdy zrobi się zbyt sucho lub gdy nie znajdą pożywienia, zginą albo uciekną na zewnątrz w cieplejszym sezonie.

Ogólnie pająki domowe wykazują większą przeżywalność niż te na zewnątrz, pod warunkiem że dom jest dla nich bezpieczny. Jeśli ktoś akceptuje ich obecność, to może się okazać, że ten sam kątnik mieszka w rogu piwnicy przez kilka lat, stając się poniekąd częścią ekosystemu domowego. Pająki te nie niszczą naszych zapasów, nie brudzą (poza pajęczynami, które można znieść lub sprzątnąć, wiedząc że pająk i tak utka nowe), a przy tym redukują populacje owadów, które faktycznie są szkodnikami lub uprzykrzają życie (muchy, komary, mole spożywcze, rybiki cukrowe itp.). Dlatego współistnienie z pająkiem domowym może być obustronnie korzystne – pająk ma długie, spokojne życie, a my mniej uciążliwych insektów w otoczeniu.

Pająki egzotyczne – długowieczni przedstawiciele tropików

Przenieśmy się teraz w świat egzotycznych pająków – tych, które żyją w tropikalnych lasach, na pustyniach czy sawannach, a także tych hodowanych przez ludzi jako pupile w terrariach. Wśród egzotycznych gatunków znajdują się prawdziwi długowieczni mistrzowie, o czym częściowo wspomnieliśmy przy okazji rekordzistów. Omówmy jednak szerzej kilka grup egzotycznych pająków i ich typową długość życia.

Ptaszniki (tarantule) – olbrzymy o długim życiu

Ptaszniki, zwane potocznie tarantulami (choć właściwe tarantule to nazwa europejskiego pająka z rodziny pogońcowatych, to w języku potocznym przyjęło się tak określać wszystkie duże pająki z rodziny Theraphosidae), to jedne z największych pająków na świecie. Charakteryzują się masywnym ciałem, często są pokryte włoskami, a ich rozmiary budzą grozę u osób z arachnofobią. Ptaszniki są popularnymi pająkami hodowlanymi – wiele osób trzyma je w domach ze względu na ich spektakularny wygląd i relatywnie małe wymagania (w porównaniu np. do ssaków).

Jak długo żyją ptaszniki? Te pająki słyną z długowieczności, zwłaszcza samice. Średnio samice ptaszników żyją od 10 do 15 lat, ale wiele gatunków przekracza te wartości. Długość życia samicy zależy od gatunku: mniejsze ptaszniki (np. z rodzaju Psalmopoeus czy Poecilotheria) mogą żyć około 8–12 lat, podczas gdy większe, naziemne gatunki z rodzaju Brachypelma, Grammostola czy Aphonopelma spokojnie dożywają 20 lat i więcej. Przykładowo, samice ptasznika kędzierzawego (Tliltocatl albopilosus) czy ptasznika czerwonokolanowego (Brachypelma smithi) znane są z tego, że potrafią żyć ponad 20 lat. Z kolei ptasznik Goliat (Theraphosa blondi) – największy gabarytowo pająk świata – ma nieco krótszy żywot, ok. 10-15 lat dla samicy, co i tak jest znacznym wiekiem.

Samce ptaszników, jak już wcześniej opisano, żyją dużo krócej. Najczęściej od momentu wyklucia do śmierci mijają około 3–5 lat (zależnie od gatunku). Samce zwykle mają przyspieszony cykl – rosną szybciej, wcześniej stają się dorosłe (czasem już po 2–3 latach w przypadku niektórych gatunków) i po osiągnięciu dorosłości zazwyczaj w ciągu roku ich życie się kończy. W hodowli nieraz zdarza się, że dorosły samiec ptasznika jest przekazywany od hodowcy do hodowcy celem krycia samic, bo wiadomo, że wkrótce może paść. Samica natomiast po udanym zapłodnieniu może dalej żyć przez lata, nawet jeśli złożyła już jaja.

Dlaczego ptaszniki żyją tak długo? To efekt ich ewolucji i trybu życia. Ptaszniki to drapieżniki czatujące – wiele z nich żyje w norach lub kryjówkach i prowadzi dość osiadły tryb życia, podobnie jak wspomniane pająki zapadniowe. Nie muszą dużo się przemieszczać, polują z zasadzki. Mają też dość powolny metabolizm – mogą przetrwać długi czas bez pokarmu. Dorosła samica ptasznika potrafi nie jeść przez parę miesięcy i nie umrze z głodu (choć oczywiście będzie osłabiona). Ich duże ciała gromadzą zapasy, a styl życia minimalizuje zagrożenia. W warunkach terraryjnych, gdzie eliminujemy drapieżniki i dajemy jedzenie, ptasznik wykorzystuje swój potencjał i dożywa sędziwego wieku.

Ciekawostką jest, że niektóre gatunki pokrewne ptasznikom (np. z infrarzędu Mygalomorphae, do którego należą ptaszniki i pająki zapadniowe) również są długowieczne. Oprócz rekordu Gaius villosus (43 lata), mamy wspomnienia o pająkach z jaskiń tasmańskich, które wedle ocen badaczy mogą dożywać około 30-40 lat. To pokazuje, że spośród pająków to właśnie duże, prymitywne formy (mygale) są najbardziej długowieczne.

Inne egzotyczne pająki i ich żywot

Poza ptasznikami, istnieje wiele ciekawych egzotycznych pająków. Ich długość życia bywa zróżnicowana:

• Czarna wdowa – o czarnej wdowie już pisaliśmy w kontekście samiec vs samica. Samica tego tropikalnego pająka żyje ok. 2-3 lat. W warunkach hodowlanych notowano samice dożywające 4 lat, ale to raczej rzadkość. Samce giną szybko, zwykle w kilka tygodni lub miesięcy po osiągnięciu dojrzałości. Podobnie inne wdowy (rodzaj Latrodectus), np. brunatna wdowa czy wdowa śródziemnomorska, mają zbliżoną biologię.
• Pająki bananowe (Phoneutria) – to bardzo jadowite, aktywne nocą pająki tropikalne z Ameryki Południowej. Nie są długowieczne – żyją około 1-2 lat (samice trochę dłużej niż samce). Ich strategia to szybkie rozmnażanie i mobilność, więc to przykład egzotycznych pająków o krótkim życiu.
• Pająki z rodziny Sparassidae (huntsman spiders) – znane duże pająki z tropików, bardzo szybkie, często mieszkające w domach (np. w Australii). Huntsmany, jak Heteropoda maxima czy Holconia, żyją zwykle około 2-3 lat, czasem do 4 lat samice. Mimo sporych rozmiarów nie są tak długowieczne jak ptaszniki, bo prowadzą bardziej aktywny tryb życia, biegają za ofiarami i nie chowają się w norkach całe życie.
• Pająki skaczące tropikalne – w ciepłych krajach jest mnóstwo kolorowych skakunów (Salticidae). Ich życie jest zazwyczaj krótkie, podobnie jak u skakunów stref umiarkowanych. Rok czy dwa to maksymalny żywot samicy, samce krócej.
• Pająki z rodziny Nephila (prządki) – to te, które tworzą ogromne złociste sieci w tropikach (np. Nephila pilipes). Samice prządek są duże i żyją około 1-2 lat; one budują sieci wielokrotnie w ciągu życia. Samce są malutkie (karłowate w porównaniu z samicami) i żyją bardzo krótko, często umierając po kopulacji. Widzimy więc znowu motyw: duża samica – dłuższe życie (choć i tak nie więcej niż 2 lata), mały samiec – życie liczone w miesiącach.

Warunki hodowlane a długość życia egzotyków

Wiele egzotycznych pająków jest hodowanych przez entuzjastów. Ciekawym aspektem jest to, że pająk w hodowli może czasem przeżyć dłużej niż na wolności, co już sygnalizowaliśmy. Przykładowo: samica ptasznika w naturze może paść ofiarą drapieżnika lub człowieka (tępienie ze strachu), co utnie jej żywot wcześniej, podczas gdy w terrarium dożyje pełnych swoich lat. W drugą stronę działa to rzadko, ale bywa – jeżeli hodowca nie zapewni odpowiednich warunków (zła temperatura, odwodnienie, pleśń w terrarium, brak pokarmu), to pająk może umrzeć przedwcześnie. Ogólnie jednak staranna opieka nad egzotycznym pająkiem pozwoli mu dożyć starości.

Niektóre osoby pytają: czy można przedłużyć życie pająka? W kontekście hodowli odpowiedź brzmi: zapewnić mu optymalne warunki i nie dopuszczać do niebezpieczeństw. Pająk z natury ma zaprogramowany pewien maksymalny wiek, ale przez czynniki zewnętrzne rzadko go osiąga. Dając mu stałą temperaturę, odpowiednią wilgotność, regularne karmienie i brak stresu, sprawiamy, że nie traci on „lat życia” na walce z przeciwnościami. Tak więc egzotyczna samica ptasznika w naszym domu ma szansę rzeczywiście żyć te 20 lat, zamiast np. 10 w naturze, gdzie mogła wcześniej zginąć.

Na koniec warto dodać, że choć pająki egzotyczne często żyją dłużej niż nasze swojskie pająki, to pewne ich cechy pozostają wspólne: samice żyją dłużej od samców, a większe gatunki generalnie żyją dłużej od drobnych. To uniwersalna prawidłowość w świecie pająków, niezależnie od kontynentu.